Nobel Ödülünü Kim, Nasıl Veriyor?

Ulusal ukdelerimiz birer birer gerçekleşiyor: önce Eurovision’da birinci olduk, şimdi de Nobel aldık; bu hız ve azimle gidersek, 2010’a kadar Oscar da alacağımıza kesin gözüyle bakıyorum. Geriye futbolda dünya şampiyonu olmak kalıyor ki, allah Hakan Şükür’e uzun ömür verirse onu da başarmamamız için neden göremiyorum.

                Orhan Pamuk’un 25 yıllık emekle aldığı Nobel Edebiyat Ödülü hakkında çok şey söylendi elbette, ama somut bazı bilgiler nedense hep eksik kaldı: dünyanın en büyük edebiyat ödülüne nasıl aday olunuyor, adaylar arasından nasıl seçim yapılıyor, bu seçimi kimler yapıyordu? Ben neden bu konuda ayrıntılı bilgi yayımlanmadığını merak ederken Enis Batur, Borges’in bir sözünü hatırlattı: gören var mı Nobel ödülünü verenleri? Borges’in görmemesi için geçerli nedenleri vardı diyelim, ya biz?

                Adaylık ve ödülün veriliş mekanizmasından başlayayım. Nobel Ödülü’ne aday olabilmeniz için, öncelikle aday gösterilmeniz gerekiyor. Aklın gereği gibi görünse de, herkesin herkesi aday gösteremediği anlaşıldığında durum biraz daha netleşiyor. Aday gösterebilenler şunlar: İsveç Akademisi ve benzer akademiler; üniversitelerin dil ve edebiyat hocaları; daha önce Nobel almış olanlar; kendi ülkelerinde yazınsal etkinlikleri temsil eden organizasyonların başkanları. Bu grupların dışında kalanlar aday gösteremediği gibi, kendinizi de aday gösteremiyorsunuz. Önerilen Nobel Komitesi’ne 1 Şubattan önce ulaşması gerekiyor ve kesinlikle gizli tutuluyor. Genellikle her yıl 200 dolayında aday gösteriliyor, bunların önemli bir kısmı daha önce de aday gösterilmiş oluyor. Bu konuda İsveç Akademisi’ne yardımcı olan bir Nobel Komitesi var: üç yıllığına seçilmişdört ya da beş Akademi üyesinden oluşan bu komite, ilk elemeyi yapıyor ve Komite’nin her üyesi bireysel olarak Akademi’ye kendi önerilerini ve gerekçelerini sunuyor. Komite ayrıca her yıl 700 dolayında kişi ya da kuruluşa, aday göstermelerini isteyen bir mektup yolluyor. Başvurular toplandıktan sonra yapılan ilk elemede, yeterli değerde görülmeyenler, siyasal ya da ideolojik nedenlerle aday gösterilenler, bilimsel yazılar yazan ama yazınsal yapıt üretmeyenler ayrılıyor. Kalanlar arasında Komite üyelerinin yeterince tanımadığı adaylar varsa, bunlar hakkında uzman görüşüne başvuruluyor; kimi zaman yapıtından çeviriler de yaptırılıyor. Sonunda Nisan ayında Komite, Akademi’ye yaklaşık 20 kişilik bir liste sunuyor. Akademi bu listeyi onayladıktan sonra Nobel Komitesi Mayıs sonuna kadar listeyi 5 kişiye indiriyor.

Yaz boyunca Akademi üyeleri bu beş adayın yapıtlarını okuyor, zaten bazılarını daha önce de aday oldukları için okumuş oluyorlar. Komite üyelerinin herbiri ayrıca sonbahardaki ilk toplantıda sunulmak üzere bir rapor hazırlıyor. Eylül’ün ortasında yapılan ilk toplantının ardından, ödülün açıklanacağı Ekim ortasına dek bir dizi toplantı yapılıyor ve adaylar tartışılıyor. Oyların çoğunu alan aday, 10 milyon İsveç Kronu, bir altın madalya ve bir Nobel diplomasından oluşan ödülü kazanıyor.

İsveç akademisi’nin 18 üyesi var: ikisi bu yıl öldü, bir üyeyse seçimlerin politik kıstaslarla yapıldığı gerekçesiyle oylamalara katılmıyor.  Her üye bu görevi ömür boyu sürdürüyor, ölenlerin yerine gelecekleri yine Akademi üyeleri seçiyor ve üyeler sandalye sayısıyla anılıyor:

1. Sandalye

Sten Rudholm (doğum 1918, üye seçilme 1977). Birinci sandalyeye yirminci yüzyıl boyunca avukatlar oturdu, Rudholm da bir istisna değil. Kariyerinde yükselerek temyiz mahkemesi baş hakimi ve kraliyet hukuk danışmanı olan Rudholm, ayrıca İsveç Hukuk Dergisi’nin editörlüğünü de yürüttü. Söylendiğine göre dil konusunda çok hassas bir kişi.

2. Sandalye

Bo Ralph (d. 1945, ü. 1999). Göteborg Üniversitesi’nde Nordik dilleri profesörü olan Ralph, Nordik dillerin tarihini ve değişimini inceleyen bir dilbilimci. Strindberg’in toplu yapıtlarını yayıma hazırlayan komitede yer aldı. Sture Allén’in tanıdığı (1970’lerin başında Allén’in araştırma ekibine katıldı).

3. Sandalye

Sture Allén (d. 1928, ü. 1980). Göteborg Üniversitesi emekli dilbilim profesörü. İsveç Akademisi’nin Dil Koruma Ödülü’nü aldığı yıl bu kuruma katıldı; 1986-1999 arasında kurumun daimi sekreterliğini yürüttü, 2000 yılında da Akademi’nin Margit Pahlson Ödülü’nü aldı. En önemli yapıtları arasında “Çağdaş İsveççe Zamirlerin Ayrımı” var. Allén aynı zamanda İsveççe sözlük veri tabanının oluşturulmasına katkıda bulundu ve Akademi’nin bilgi-işlem sistemini kurdu.

4. Sandalye

Lars Forssel (d. 1928, ü. 1971). Bu sandalyede daha önce yazar Sigfrid Siwertz oturuyordu; Vossel de onun gibi bir yazar. 1998’de Akademi’nin Nordik Ödülü’nü kazandı. İlk şiiri 21 yaşındayken yayımlandı ve “genç dahi” olarak selamlandı. Daha sonraki yıllarda tiyatroya merak saldı. Nijinsky hakkındaki dizeleri çok konuşuldu: “Nasıl da yaratıcı bir itkiyle/ İlerliyor yengeç/ Kabuktan kabuğa sürünerek.” Oyunlar, denemeler ve operalar da yazan, İsveç’in ulusal şairi olmaya çok yakın duran Forssel, 2000 yılında İsveç Akademisi’nin 200. yıldönümü anısına yazdığı “methiye”de, Akademi’nin varlığını sürdürmesi gerektiğini savundu.

5. Sandalye

Göran Malmqvist (d. 1924, ü. 1985). Stockholm Üniversitesi emekli profesörü, dilbilimci, dil tarihçisi, Sinolog, çevirmen. Bu sandalyede daha önce dil tarihçisi Henry Olsson oturuyordu. Malmqvist ömrünün büyük bölümünü Çin, İngiltere ve Avustralya’da geçirdi. “Çin Dilbiliminin Sorunları ve Yöntemleri” adlı küçük çalışması hala kullanılıyor. Çin’in farklı dönemlerinden 42 yapıtı İsveççeye kazandıran Malmqvist, Akademi’de Çin uzmanı olarak tanınıyor.

6. Sandalye

Birgitta Trotzig (d. 1929, ü. 1993). Yazar. Bu sandalyede daha önce yazar Per Olof Sundman oturuyordu. 1950’de yayımlanan ilk denemesinde, şiiri yaşamanın da, gerçeği şiirselleştirmenin de imkansız olduğunu söyledi ve bu ikilem onun tüm yapıtlarını biçimlendirdi. 1975’te şöyle diyordu: “gerçeği yakala, gerçeği, ama nasıl?” 1998’de yayımlanan son kitabı “İkilik”te, saga benzeri hikayeler anlatıyor.

7. Sandalye

Knut Ahlund (d. 1923, ü. 1983). Edebiyat tarihçisi, çevirmen, yazar. Bu sandalyede daha önce yazar Karl Ragnar Gierow oturuyordu. 1996’dan beri Akademi’nin çalışmalarına katılmıyor.

8. Sandalye

Östen Sjörstrand (d. 1925, ü. 1975). Yazar. Par Lagerkvist’in yerini aldı. 2006’da öldü.

9. Sandalye

Torgny Lindgren (d. 1938, ü. 1991). Yazar. Dilbilimci Ture Johannisson’un yerini aldı. Sosyal Demokrat Parti üyesi oldu, Katolik Kilisesi’ne katıldı. İsveççenin yabancı dillere en çok çevrilen yazarlarından biri. 1978’de, başyapıtı olacak gerçekçi bir roman yazmaya çalıştı, ama karakterlerine hakim olamadı. Daha sonraki romanları da bu minvalde gelişti.

10. Sandalye

Peter Englund (d. 1957, ü. 2002). Akademi’nin en genç ve en yeni üyesi. Tarihçi ve yazar. Tarihçi Erik Lönnroth’un yerini aldı. Stockholm Üniversitesi’nde Tarihsel ve Toplumsal Anlatılar dersi veriyor. 15 ay askerlik yaptı, ardından askeri haberalmada çalıştı. İlk romanı “Poltava”da, Rus ve İsveç orduları arasında 1709’da gerçekleşen Poltova Savaşı’nı saat saat anlattı. Kitap çoksatar oldu. 17. yüzyıl İsveç’ini ele alan üçlemesinin iki cildi (1500 sayfa) yayımlandı; üçüncü cilt yazılmayı bekliyor.

11. Sandalye

Ulf Linde (d. 1929, ü. 1977, direktör). Yazar, müze direktörü, caz müzisyeni. Yazar Eyvind Johnson’un yerini dolduruyor. Üniversiteyi bitirmek yerine sanat yazıları yazmayı seçti. Bu yazılar iki ciltte toplandı. Dikkafalı bir modernist olan Linde, postmodern sanat eleştirmenleriyle sık sık polemiklere girmekten çekinmiyor. Okumayı seviyor.

12. Sandalye

Per Wästberg (d. 1933, ü. 1997). Yazar Werner Aspenström’ün yerine seçilen yazar. 16 yaşında ilk yapıtı yayımlandı ve 1950’lerin ilk yıllarında bir ekol oldu. On yıl boyunca uluslararası Pen Club’ın başkanlığını yürüttü. 4 Ağustos 1967’de yazdığı bir gazete makalesinde, İsveç’i çokkültürlü bir topluma dönüştürme fikrini ortaya attı. 1968’de yazdığı “Sudan Kaleler” adlı roman üçlemesinde, modern yetişkinliklerin özgür aşk ilişkilerini belgeledi. Son zamanlarda şiir ve aforizma yazıyor.

13. Sandalye

Gunnel Vallquist (d. 1918, ü. 1982). Yazar ve çevirmen. Bu sandalyede daha önce yazar Anders Österling oturuyordu. Dominiken eğitimi alan Vallquist, 1939’da Katolik, 1981’de profesör oldu. Uzun yıllar Fransa’da yaşadı ve Fransız Katolikliği’nin inceliklerine vakıf oldu. 1973-1980 arasında İncil’in Yeni Çevirisi Komisyonu’nda yer aldı, ama çeviriyi şiirsel buladığı için istifa etti. Yayına hazırladığı ve önsözünü yazdığı “Eski Mezmurlar Kitabı”, 2001 yılında Akademi’nin İsveç Klasikleri dizisinden çıktı.

14. Sandalye

Lars Gyllensten (d. 1921, ü. 1966). Yazar ve dokubilimci. Sanat tarihçisi ve yazar Ragnar Josephson’un yerini aldı. 2006’da öldü.

15. Sandalye

Kerstin Ekman (d. 1933, ü. 1978). Tanınmak istemiyor.

16. Sandalye

Kiell Espmark (d. 1930, ü. 1981). Yazar ve edebiyat tarihçisi, Stockholm Üniversitesi Edebiyat Tarihi emekli profesörü. Dilbilimci Elias Wessén’in yerini aldı. Lirik şiirler ve eleştiri yazıları yazdı, 1980’lerdeyse romana geçti. 2000 yılında yayımlanan son romanı “Voltaire’in Yolculuğu”, şu unutulmaz cümleyle başlıyor: “Voltaire tam uyanmak üzereyken, dişlerine yeniden kavuştuğunu fark etti.”

17. Sandalye

Horace Engdahl (d. 1948, ü. 1997, daimi sekreter). Yazar, edebiyat tarihçisi, eleştirmen, Ǻrhus Üniversitesi İskandinav Edebiyatı Bölümü’nde yardımcı doçent. Yazar Johannes Edfelt’in yerinde oturuyor. 1980’lerde yayın kadrosunda yer aldığı “Kris” dergisi, Derrida, De Mann, Adorno, Blanchot ve Barthes gibi yazarların İsveç’te tanınmasını sağladı. 1990’ların sonuna dek İsveç’in en önde gelen eleştirmeni olarak görüldü. 1999’da yayımlanan “Meteorlar”da, yoğunlaştırılmış metinlere yöneldi: “Şiir düşünceden, kılıcın ucundan kaçan eskrimci gibi kaçar. Aforizma delinebilir, ama tek damla kan akmaz.”

18. Sandalye

Kataria Frostenson (d. 1953, ü. 1992). Yazar Arthur Lundkvist’in yerini alan yazar. 1980’lerde kadın şairlerin öncülüğünü yaptı. 1987’yle 1996 arasında “Hallifax” adlı yazın yıllığının editörlüğünü yaptı, Duras ve Bataille’ı İsveççeye çevirdi. 1990’larda tiyatro oyunları yazdı.